Katedra Teologii Prawosławnej

Konferencja naukowa „Prawosławne świadectwo we współczesnym świecie”
W dniach 30-31 maja 2008 r. odbyła się konferencja Katedry Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku. Poświęcona była tematowi: "Prawosławne świadectwo we współczesnym świecie". Wysłuchano 8 referatów:

Prawosławie w jednoczącej się Europie - ks. Jerzy Tofiluk;
Współczesna teologia w Rosyjskim Kościele Prawosławnym - abp Konstanty (Rosja);
Stan teologii prawosławnej dzisiaj - archim. Hiob (Francja);
Prawosławie w obliczu globalizacji - ks. Marian Bendza;
Prawosławie i sekularyzacja - ks. Henryk Paprocki;
Kościół Prawosławny a Konstytucja Unii Europejskiej - dr Jarosław Matwiejuk;
Prawosławie i jego świadectwo socjalne - ks. Doroteusz Sawicki;
Duchowość i kultura Prawosławna - archimandryta Warsonofiusz (Monaster w Sakach).

    Referenci w większości byli pracownikami Katedry. Jego Ekscelencja Arcybiskup Tychwiński Konstanty reprezentował Patriarchat Moskiewski i Sankt Petersburską Akademię Teologiczną, której jest rektorem. Ojciec archimandryta Hiob przybył z Francji, gdzie jest rektorem Instytutu św. Sergiusza w Paryżu. Z obiema uczelniami Katedra utrzymuje współpracę naukową. Dzięki gościnnym wystąpieniom, zebrani - w liczbie około 100 osób - usłyszeli jak przedstawia się sytuacja teologii i szkolnictwa teologicznego na wschodzie i zachodzie Europy oraz mogli ją porównać z tym, co zachodzi w naszej Cerkwi.
    Arcybiskup Konstanty wiele uwagi poświęcił aktualnym problemom naukowo-społecznym: rozpadowi ścisłych związków pomiędzy prawem a moralnością, negatywnemu podejściu do nowych osiągnięć badawczych (przemilcza się te odkrycia, które popierają prawdy ewangeliczne, a nagłaśnia te, które można wykorzystać do ich podważenia), propagowaniu sekularyzacji jako stylu życia współczesnego człowieka. Za bardzo niebezpieczne uznał szerzenie się "antropologicznego kryzysu". Zbyt liberalne ingerowanie w ludzkie geny, traktowanie poczętego dziecka jako embrion rodzi poważne niebezpieczeństwa. Nie mniej uwagi arcybiskup poświęcił zagadnieniom naruszania cerkiewnej dyscypliny i cerkiewnych granic, prymatu i diaspory. Wzywał do zacieśniania i pogłębiania współpracy pomiędzy poszczególnymi lokalnymi Kościołami prawosławnymi na wszelkich możliwych płaszczyznach.
    Archimandryta Hiob rozpoczął od podkreślenia, że świat obecnie stał się globalną wioską. Przepływ informacji jest niemal natychmiastowy, co zmusza Prawosławie do angażowania się w główne dylematy współczesnego człowieka. Według archimandryty dotyczą one trzech płaszczyzn: antropologicznej (nauka o człowieku), eklezjalnej (nauka o Kościele) i eschatologicznej (nauka o czasach ostatecznych). Wiele zainteresowania zwróciła wypowiedź gościa z Francji odnośnie sytuacji prawosławnej społeczności w jego kraju, który uważany jest za jeden z najbardziej zsekularyzowanych państw Europy oraz o roli jaką Prawosławie i paryski Instytut św. Sergiusza mają tu do spełnienia.
    Dyskusja po każdym z tych referatów kilkakrotnie przewyższała długość właściwych wystąpień i niejednokrotnie daleko odbiegała od ich treści.
    Wystąpienia pozostałych prelegentów spotkały się z nie mniejszym zainteresowaniem. Ukazywano w nich problemy naszej współczesności, analizowano ich następstwa i sposoby ich minimalizacji.
    Ks. prof. Marian Bendza zauważył, że choć wczesnemu chrześcijaństwu charakterystyczne było dążenie do likwidacji barier międzyludzkich w celu stworzenia jednej kościelnej społeczności to nie była to jednak globalizacja, a uniwersalizm. Nie odbierano tu ludziom ich korzeni lecz uczono, że każdy niezależnie od pochodzenia, wykształcenia, stanu posiadania, koloru skóry ma równe prawo w dostępie do łaski Bożej. Chrześcijańska jedność i wszechświatowość opierała się na fundamentach duchowych, a nie ekonomicznych. Nakierowana była na wieczne życie i czasy przyszłe, a nie jedynie doczesny byt tu i teraz. Mocno podkreślił, że globalizacja w znanym nam kształcie jest wyzwaniem dla Prawosławia. Powinna nas mobilizować do aktywniejszej działalności.
    Ks. dr Henryk Paprocki zauważył na wstępie, że sekularyzacja występowała w każdej epoce. Dzisiaj jest widoczniejsza, bowiem połączyliśmy ją z tzw. amerykanizacją życia, która zakłada: równość wszystkich wyznań i religii, anarchistyczną samowolę człowieka (przejawiającą się np. moralną rozwiązłością) i konsumpcyjny tryb życia. Rodzą one w człowieku poczucie wyalienowania i samotności w tłumie, co prowadzi do stanów depresyjnych. Parafia w tradycyjnej swej formie powoli zamiera. Przerodzić się musi w centrum misyjne nakierowane na odnajdywanie i wspieranie takich właśnie wyalienowanych. Jeżeli nie uczynią tego Prawosławni, to zastąpią ich sektanci i wyznawcy innych religii. Narastająca laicyzacja jest z jednej strony bolączką naszych czasów, ale i nadzieja, albowiem po pewnym czasie rodzi potrzebę głębszych prawd i uczuć. Tu przed Prawosławiem otwiera się szerokie pole pracy neomisyjnej.
    Bardzo konkretne było wystąpienie dr Jarosława Matwiejuka. Przybliżył on zasady Konstytucji Europejskiej (w punktach najbardziej dotyczących swobód i obowiązków religijnych), ich specyficzne sformułowania dające możliwość różnorakiej interpretacji oraz sposób wprowadzania Konstytucji w sposób zakamuflowany, jako Traktat Reformujący, poprzez zgodę nie społeczeństw (referenda), a parlamentów (głosowanie w sejmach obłożone dyscypliną partyjną). Jako największe niebezpieczeństwo zasygnalizował możliwość podporządkowani polskiego prawa państwowego prawu unijnemu. W skrajnych przypadkach może się to zakończyć naciskami na nasze prawodawstwo w kwestii legalizacji małżeństw homoseksualnych, dopuszczenia możliwości operowania ludzkimi genami, itp. w chwili, gdy zostanie to dozwolone przez prawodawstwo unijne. Z zadowoleniem dr Matwiejuk odnotował aktywne angażowanie się europejskich Cerkwi prawosławnych, szczególnie Greckiej, w omawianie kwestii cerkiewno-moralne, pojawiające się w toku prac unijnego parlamentu. Prawosławie nie powinno to milczeć i nie milczy. Otwarcie broni swych moralnych pozycji i domaga się choćby zaakcentowania w unijnej Konstytucji znaczenia chrześcijaństwa i jego poglądów.
    Referat ks. dra Doroteusza Sawickiego ukazywał podobieństwo człowieka do Boga w miłości jako fundament prawosławnej działalności socjalnej. Tylko człowiek szczerze współczujący nie biednemu, a swemu cierpiącemu bratu, będzie wstanie wniknąć w jego potrzeby, dostrzec ich źródło i zwalczyć chorobę a nie jej zewnętrzne objawy. Działalność socjalna Prawosławia to długi, dwubiegunowy proces, w których obie jego strony wzajemnie na siebie oddziaływują. Zaspokajaniu doraźnych potrzeb "przyjmującego wsparcie", towarzyszy przybliżanie ku zbawieniu tego, kto "udziela wsparcia". Obie strony są obdarowującym i obdarowywanym. Ta zasada miłości i braterstwa leży u podstaw prawosławnej działalności socjalnej, toteż nasze ośrodki wsparcia nie muszą od razu być ukształtowane w sposób zgodny z przepisami, zapewniający możliwość absorpcji zewnętrznych źródeł finansowania, lecz w sposób najbardziej dostępny dla zainteresowanych. Rozpoczynają się one od "socjalnego amatorstwa", aby dopiero z czasem przybrać "zawodowe formy i kształt". Miarą ich profesjonalizmu jest jednak nie zgodność z "urzędowymi wytycznymi", a skala oddziaływania na ciało i duszę, która tak często jest pomijaną w świeckich ośrodkach.
    Ojciec archim. dr Warsonofiusz (Doroszkiewicz) rozpoczął swe wystąpienie od wyjaśnienia jak dzisiaj pojmowany jest termin duchowość i jak dalekim on bywa od prawosławnego pojmowania. Nie chodzi tu przecież o życie wzniosłymi ideami, w okultystycznym zaślepieniu czy pseudomistycyzmie, a stałym uczestnictwie w łasce Św. Ducha. Duchowość nie upodabnia nas do stworzenia, a wyróżnia spośród niego. Prezentuje nas jako dom stałej Bożej obecności - świątynię. Nasz kult to droga ku Bogu. Skoro od tego słowa wywodzimy termin kultura to musi ona prowadzić nas do Stwórcy. Kultura jest więc służbom Najwyższej Istocie jaką jest Bóg. Człowiek dzisiaj odwraca bieguny kultury. Chce być obiektem kultu, a nie poprzez kulturę służyć temu kto jest godny ludzkiego kultu.
    Ze wszystkich referatów tchnął jednak optymizm. Prawosławie, przy pełnym weń zaangażowaniu, jest zbawieniem dla naszego świata. Tylko ono daje możliwości uporania się z patologiami naszych czasów. Posiada duchowe narzędzia do ich zwalczania. Nie powinniśmy się więc bać tego, co nam przynosi współczesny świat, lecz obficie czerpać z bogactwa wiary naszej Cerkwi, aby wyrosnąć na herosów ducha XXI wieku. Metropolita Sawa podsumował to słowami cerkiewnej pieśni "S nami Boh, razumiejtie jazycy i pokarajtiesja, jako s nami Boh".
    Jego Eminencja metropolita Sawa był też bohaterem pierwszego dnia konferencji. Władze Uniwersytetu w Białymstoku uczyniły zeń uniwersyteckie obchody 70-lecia urodzin Jego Eminencji, 10-lecia posługi na tronie metropolitalnym oraz 10-lecia podjęcia decyzji o utworzeniu Katedry Teologii Prawosławnej na Uniwersytecie w Białymstoku. W wystąpieniu Jego Magnificencji rektora prof. dra hab. Jerzego Nikitorowicza nazwana ona została bezpośrednią kontynuatorką międzywojennego Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego. Magnificencja podziękował Eminencji za wielką pracę włożoną w zorganizowanie Katedry, podkreślając, że stała się ona wzorcem dla nieco później powołanej Katedry Teologii Katolickiej oraz za blisko 10 lat jej aktywnej działalności. W podobnym tonie wypowiadali się: arcybiskup Edward Ozorowski (rzymskokatolicki Metropolita Białostocki), Biskup Białostocki i Gdański Jakub, Arcybiskup Tychwiński Konstanty, przełożona Monasteru Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy w Grodnie ihumenia Gabriela, rektor Nauczycielskiego Kolegium Resocjalizacji i Rewalidacji w Białymstoku dr Grażyna Olszewska-Baka, a w imieniu Rady Miejskiej Białegostoku Marek Masalski.
    Bardzo ciepłe było wystąpienie rektora Prawosławnego Seminarium Duchownego w Warszawie - ks. mitrata dra Jerzego Tofiluka, które miało niezwykle osobisty charakter.
    Jubileuszowa część konferencji zgromadziła ponad 200 gości. Reprezentowali oni najróżniejsze środowiska:

cerkiewne: biskupi - Białostocki i Gdański Jakub, Supraski Grzegorz, Siemiatycki Jerzy oraz około 50 duchownych z wielu parafii naszej Cerkwi;
światowego Prawosławia: Arcybiskup Tychwiński Konstanty pozdrowił Jego Eminencję w imieniu Patriarchy Moskiewskiego Aleksego i wręczył metropolicie ikonę św. Jana Teologa;
ekumeniczne: ordynariusz rzymskokatolickiej Metropolii Białostockiej ks. arcybiskup Edward Ozorowski wraz z miejscowym duchowieństwem i rektorem seminarium duchownego;
prawosławni posłowie i senatorowie;
władz samorządowych: przedstawiciele Rady Miejskiej, którzy zapewnili, iż mimo przejścia Jego Eminencji do Warszawy stale czują się z Nim związani, na potwierdzenie czego wręczyli Władyce obraz Pałacu Branickiego, najcenniejszego zabytku Ziemi Białostockiej;
naukowe: rektor Uniwersytetu w Białymstoku prof. dr hab. Jerzy Nikitorowicz, prorektor Wyższej Szkoły Kosmetologii i Ochrony Zdrowia w Białymstoku prof. dr hab. Jan Górski, rektor Nauczycielskiego Kolegium Rewalidacji i Resocjalizacji dr Grażyna Olszewska-Baka, i inni;
służb mundurowych: policji, wojska, straży granicznej;
środowisk medycznych i prawniczych;
bractw, mediów, Kuratorium Oświaty, itp.

    Wielu spośród tych, którzy nie mogli przybyć osobiście przesłało swe listy gratulacyjne. Wśród nich znalazły się między innymi pozdrowienia: Arcybiskupa Łódzkiego i Poznańskiego Szymona oraz Biskupa Piotrkowskiego Paisjusza, rzymskokatolickiego Biskupa Opolskiego Alfonsa Nossola, polskokatolickiego biskupa Wiktora Wysoczańskiego, rektorów Uniwersytetów: Jagiellońskiego, Warszawskiego, Opolskiego, Wrocławskiego, Olsztyńskiego, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie, Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Akademii Muzycznej w Warszawie, Wyższej Szkoły Ekonomicznej, Akademii Teatralnej w Warszawie, senatora Włodzimierza Cimoszewicza, posłów: Jarosława Matwiejuka, Roberta Tyszkiewicza, Krzysztofa Liska, Tomasza Tomczykiewicza oraz wielu innych, w tym przedstawicieli władz samorządowych i różnego rodzaju służb mundurowych.
    Na uroczystościach nie zabrakło wiernych naszej Cerkwi, którzy zapełnili niemal wszystkie przygotowane miejsca.
    Wartym podkreślenia jest fakt, że uroczystość do połowy maja udało się zachować w tajemnicy przed samym Jubilatem. Podobnie było też z przygotowaną przez Uniwersytet Księgą Pamiątkową "Wiara i poznanie", którą uroczyście wręczono Jego Eminencji. Znalazły się w niej artykuły tak znanych osób jak:
- Metropolita Miński i Słucki Filaret, Patriarszy Egzarcha całej Białorusi,
- o. prof. Zdzisław Kijas,
- prof. Jerzy Kopania,
- prof. Aleksander Naumow,
- prof. Jerzy Nikitorowicz,
- ks. prof. Władysław Hryniewicz,
- prof. Halina Parafianowicz,
- prof. Dumitru Popescu (Rumunia),
- prof. Antoni Mironowicz,
- prof. Tadeusz Zieliński.
    Nie zabrakło też artykułów większości biskupów PAKP, pracowników Uniwersytetu w Białymstoku, Katedry Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku i Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej.
    Księgi pamiątkowe mają to do siebie, że nie można ich odpłatnie rozpowszechniać. Są darem jubilatowi. Niech żałują więc ci, których nie było na uroczystościach bo większość obecnych otrzymała ją od Jego Eminencji. Pozostałych odsyłamy do bibliotek.

    ks. Doroteusz Sawicki, fot. Jarosław Charkiewicz