Wykład inauguracyjny Jego Eminencji Metropolity prof. SAWY na otwarcie Katedry Teologii Prawosławnej       5 marca 1999r. zainagurowała działalność Katedra Teologii Prawosławnej na Uniwersytecie w Białymstoku. Wykład inauguracyjny wygłosił Jego Eminencja Metropolita prof. SAWA. Powiedział on:

    W dniu dzisiejszym, w tej uniwersyteckiej sali przeżywamy wyjątkowe wydarzenie, wydarzenie historyczne, które jest wymowne nie tylko w dziejach Białegostoku i Białostocczyzny, ale także w dziejach polskiego Prawosławia i naszej Ojczyzny. Inaugurujemy dzisiaj działalność Katedry Teologii Prawosławnej w Uniwersytecie w Białymstoku. Oznacza to zapoczątkowanie nowego etapu rozwoju teologii prawosławnej w Polsce, jak również świadczy o postępującym procesie normalizacji życia w naszym kraju. Fakt ten posiada ważne znaczenie nie tylko dla Kościoła Prawosławnego, ale świadczy o nowym wymiarze samego Uniwersytetu. Uniwersytet nasz staje się w pełni uniwersytetem na wzór słynnych uniwersytetów Europy, w których wykładano i nadal wykładana jest teologia Kościołów: rzymskokatolickiego, protestanckiego, prawosławnego. Tym samym następuje wzbogacenie Uniwersytetu w Białymstoku. Jest to zjawisko doniosłe i bardzo cenne, tym bardziej, że Uniwersytet w Białymstoku usytuowany jest na szczególnym terenie, jakim jest Białostcczyzna zróżnicowana wyznaniowo i narodowościowo. Sam Białystok skupia zaś największą ilość wiernych prawosławnych spośród wszystkich miast naszego kraju, nie wspominam o wschodnio-południowej części województwa podlaskiego.
    Dziękując Bogu za ten dar, czuję się w obowiązku złożyć, w dniu otwarcia Katedry Teologii Prawosławnej w Uniwersytecie w Białymstoku, najserdeczniejsze podziękowanie Jego Magnificencji Rektorowi prof. zw. Adamowi Jamrozowi i Wysokiemu Senatowi za podjęcie uchwały w sprawie otwarcia katedry. Bóg zapłać Ministerstwu Edukacji Narodowej za przyzwolenie na otwarcie katedry. Dziękuję Władzom województwa podlaskiego i Miasta Białegostoku oraz wszystkim kto wspierał ideę otwarcia katedry prawosławnej.
    W dzisiejszy uroczysty wieczór, w sposób szczególny, kieruję gorące podziękowanie Panu Jerzemu Giedrojciowi za Jego otwartą postawę i wspieranie idei powołania do życia Katedry Teologii Prawosławnej właśnie tu - w Białymstoku. Bóg zapłać Wszystkim. Modlitwa Kościoła Prawosławnego towarzyszy każdemu.
    Nauczanie teologii od samego zarania zorganizowanego szkolnictwa towarzyszyło studiom uniwersyteckim. Tak było na przestrzeni całej historii chrześcijaństwa, tak jest i dzisiaj w społeczeństwach demokratycznych.
    Szczególny rozwój zainteresowania naukami teologicznymi przypada na XIII-XV wiek. W tym to czasie powstał w 1364r. w Krakowie pierwszy uniwersytet na ziemiach polskich. Uniwersytet posiadał 42 katedry, w tym 11 teologicznych. Uczelnia ta promieniowała wiedzą humanistyczną i teologiczną. W XV w. wykładowcami teologii byli m. in. Mateusz z Krakowa zwolennik reform Kościoła, Jakub z Paradyża, Paweł Włodkowic. Należy wspomnieć tu także takie nazwiska jak: Jan Długosz i Franciszek Skoryna, którzy odegrali znaczną rolę w Rzeczypospolitej.
    Podobny charakter posiadały również Akademie w Ostrogu i Kijowie. Piotr Mohyła doceniając rolę studiów teologicznych założył w 1631r. Kolegium prawosławne, przekształcone następnie w Akademię Mohylańską promieniującą na całą wschodnią Europę.
    Rolę Uniwersytetów i nauk teologicznych doceniali wszyscy królowie, biskupi, możnowładcy i szlachta. Jeden z punktów instrukcji kozackiej na Sejm Rzeczypospolitej w 1670r. dotyczył zrównania praw Akademii prawosławnych z prawami Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wileńskiego. Piotr Doroszenko domagał się, aby król zezwolił na powołanie wyższych uczelni we Lwowie i w miejscu, które sobie "upatrzy naród ruski". Teologia była przedmiotem wykładanym w szkołach brackich. Wykładowcami teologii w szkole brackiej, założonej w Wilnie w 1584r., byli m. in. Cyryl Łukarys, Jan Borecki, Melecjusz Smotrycki. Absolwenci szkół teologicznych zajmowali w epoce nowożytnej najwyższe godności w Kościele prawosławnym.
    Nie zapominajmy, że w swoim czasie teologię nazywano "koroną wszystkich nauk". Czymże jest więc teologia i jakie ma zadanie?
    Teologia jest nauką od Boga, ku Bogu i dla Boga. Tak naucza dogmatyka prawosławna. Za swe zadanie stawia sprawy Boże i przedstawia prawdy, które Bóg objawił ludziom. Swe źródło ma w objawieniu, angażuje duszę i intelekt, służy budowaniu i tworzeniu ładu w samym człowieku i w świecie. Oznacza to, że ma wielki wpływ na całe życie ludzkie - religijne, moralne, społeczne. Zaspokaja potrzebę rozumu ludzkiego, bowiem każdy z nas stawia sobie pytanie: Komu jest zobowiązny swoim pochodzeniem? Po co egzystuje świat? Jaki jest sens życia ludzkiego? i temu podobne. Na wszystkie te pytania daje odpowiedź teologia, a jednocześnie ujawnia transcendentny wymiar człowieka, wskazując na wielką godność człowieka z racji jego związku z Bogiem. Wyrażone jest to w przekonaniu, że człowiek stworzony został na "obraz i podobieństwo Boże". Człowiek jest więc wartością wyjątkową, wartością samą w sobie. Prawdy teologiczne pomagają człowiekowi uzmysłowić w pełni jego życie nie tylko ziemskie, ale i w wymiarze wiecznym, a wraz z innymi ludźmi jest drogą do osiągnięcia pełni człowieczeństwa i tego co nazywamy szczęściem. Z powyższego widać, że teologia współistnieje z postałymi dziedzinami nauki i zajmuje należne miejsce w wielu uniwersytetach świata.
    Wydziały teologii prawosławnej istniały i istnieją w uniwersytetach Grecji, Rumunii, Bułgarii, Serbii, Finlandii, Słowacji, Oksfordzie, Monachium, a od 1990r. w Rosji. Prof. Hamilkar Aliwizatos na I Konferencji Teologii Prawosławnej w Atenach w 1936r., nawiązując do faktu istnienia wydziałów i katedr teologii prawosławnej przy różnych uniwersytetach stwierdził: "W początkach XIXw. teologia otrzymała należne jej miejsce w uniwersytetach krajów prawosławnych, co jest bardzo ważne i odpowiada poziomowi współczesnej kultury".
    Natomiast ówczesny rektor uniwersytetu w Atenach, profesor Grzegorz Papamichael, omówił podczas tegoż kongresu znaczenie wydzialu teologii: "Uniwersytet nasz od pierwszej chwili swego istnienia posiadał wydział teologii, co dowodzi, że Kościół grecki nie mógłby przy pomocy jedynie indywidualnej działalności poszczególnych teologów skonsolidować i wypełniać swej wielorakiej misji pasterskiej (...). Jest w samej rzeczy widocznym, że naukowe nauczanie teologii czyni postępy przede wszystkim przez uniwersytet i nie ulega wątpliwości, że uniwersytet nie może mieć prawa do tytułu kompletnego i doskonałego wyższego zakładu naukowego, jeśli nauka teologii nie ma należnego miejsca wśród innych przedmiotów, które są w nim wykładane. Dlatego też nasz wydział teologiczny mieści się pod tym samym dachem, idzie w parze z innymi wydziałami, uznawany jest przez ludzi nauki za równy pod każdym względem innym wydziałom, a wolna od przesądów świadomość naukowa uważa za swój obowiązek przyznać mu honorowe miejsce wśród nauk humanistycznych (...). Dzięki współpracy naukowej w uniwersytecie ma miejsce pochód duszy ludzkiej ku prawdzie (...). Uniwersytet nasz, świadom ogromnej roli, jaką jego wydział teologiczny spełnił w dziele postępu wiedzy, przyznaje mu pierwsze miejsce wśród innych wydziałów" (Elpis 11:1937, s. 52-54).
    Rozpoczynając pracę w Katedrze Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku nie sposób nie wspomnieć o dniu 8.II.1925r., 74 lata temu, kiedy to otwierano Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego, które efektywnie działało do wybuchu II Wojny Światowej. Odegrało ono olbrzymią rolę w życiu polskiego i światowego Prawosławia. Było jednym z najlepszych wydziałów teologii prawosławnej w świecie. Nauczali w nim znani naukowcy prof. Mikołaj Arsieniew, archimandryta Grzegorz Peradze, Jan Ogienko, Michał Zyzykin i wielu innych. Absolwenci studium zajmowali wysokie stanowiska w Kościołach: polskim, rosyjskim, rumuńskim, bułgarskim, konstantynopolitańskim, serbskim, amerykańskim. Modlimy się by Bóg błogosławił i nam być ich godnymi kontynuatorami.
    Katedra nasza rozpoczyna swą pracę z pięcioma pracownikami. Będą oni szerzyć wiedzę o Prawosławiu w perspektywie teologicznej, historycznej, duszpastersko-praktycznej oraz ekumenicznej prowadząc, na samym początku, niejako działalność usługową dla wszystkich zainteresowanych problematyką Prawosławia. W przyszłosci zaś, katedra będzie przygotowywać, poza teologią, przyszłych studentów do pracy w Kościele także z zakresu katechetyki, informatyki i pracy związanej z działalnością charytatywną Kościoła. Tego wymagają od nas obecne czasy. Pragniemy iść na spotkanie ich wyzwaniom.
    Katedra pragnie służyć wszystkim swą otwartością, a szczególnie być zachętą do dalszego rozwoju i pracy naukowej duchowieństwa i teologów oraz wszystkich tych, którzy goreją duchem żywej wiary. Pragniemy swą służebną rolą wychodzić na spotkanie potrzebom naszych sąsiadów ze Wschodu. Chcemy realizować swą pracę naukowo-dydaktyczną także poza swoimi ścianami, za pośrednictwem otwartych spotkań, prelekcji, wydawnictw. Wszystko to powinno służyć jednaniu ludzi i rozwijaniu ich horyzontów myślowych, a tym samym służyć naukowemu zagadnieniu wiary i życia. Dzisiaj mamy w tym względzie, wiele wypaczeń poprzez szerzenie negatywnych zjawisk na podłożu fałszywej pobożności religijnej o zabarwieniu pogańskim.
    W swej działalności naukowo-badawczo-dydaktycznej katedra stawia sobie za zadanie prezentację pozytywnego wkładu nauki Kościoła Prawosławnego za pośrednictwem wykładów, seminariów i tzw. działalności praktycznej. Pracować będziemy nad rozwojem wzajemnej współpracy i jedności pomiędzy jej pracownikami a pracownikami całego Uniwersytetu oraz studiującą młodzieżą w duchu żywej wiary i miłości zgodnie ze słowami ap. Jana: "miłujmy się nawzajem, gdyż miłość jest z Boga i każdy kto miłuje zna Boga" 1 J. 4,7.
    Program swej pracy pragniemy realizować w ścisłej współpracy z Cerkwią, kultywując jej wiekowe bogactwo i tradycję, oraz z kierownictwem Uniwersytetu na czele z Rektorem i Senatem.
    Z głęboką wiarą na pomoc Bożą i przedstawionymi przekonaniami Katedra Teologii Prawosławnej w Uniwersytecie w Białymstoku rozpoczyna swą pracę w nadziei, że Boże błogosławieństwo i pomoc życzliwych ludzi będą towarzyszyły tej pracy.
    Dziękuję Wszystkim za obecność, za to, że jesteście z nami i dzielicie się tą radością, którą przeżywamy. Jest to radość nasza wspólna. Bóg zapłać!
    Na koniec pragnę zakomunikować, iż Katedra nasza obrała sobie za patronów trzech wielkich teologów niepodzielonego jeszcze Kościoła: Św. Grzegorza Wielkiego, Św. Bazylego Wielkiego, Św. Jana Chryzostoma. Niech oni będą naszymi pomocnikami i orędownikami w naszej pracy, którą dzisiaj rozpoczynamy.
    Siedzibą Katedry Teologii Prawosławnej został budynek Centrum Kultury Prawosławnej przy ul. Św. Mikołaja 5 w Białymstoku.